Πολιτιστικὸ Καλοκαίρι 2010

Σαράντος Ι. Καργάκος

Ἡ Γυναῖκα ὡς διαμορφωτὴς τοῦ Λακωνικοῦ Ἤθους

(Ὁμιλία που ἔγινε στον Ἅγιο Δημήτριο στις 5/8/2010

κατὰ τῇ διαρκεια τοῦ Πολιτιστικοὺ Καλοκαιρίου. Παραθέτουμε ἀπόσπασμα τῆς)

 

Ἀγαπητοί μου συμπατριῶτες,

 

... Τὸ περιφημο λακωνικὸν ἦθος αὐτό που ἐκφράζεται μὲ τὸ ὑπερλαμπρο «ἤταν ἢ ἐπὶ τάς» περισσότερο ἀπὸ τοὺς ἱστορικοὺς τὸ συνέλαβε ὁ Κων/νος Καβάφης, ὑμνητὴς τοῦ λακωνικοῦ ἡρωικοῦ ἤθους. Σὲ δύο ποιήματα τοῦ ἀναφέρεται στην Κρατησίκλεια, τῇ μητέρα τοῦ μεταῤῥυθμιστὴ βασιλιὰ Κλεομένη Γ (260-219 π.Χ.) ποῦ δέχτηκε να σταλεῖ ὅμηρος στο βασιλιὰ τῆς Αἰγύπτου Πτολεμαῖο τὸν Εὐεργέτῃ για να παρασχει τῇ βοήθειᾳ τοῦ στῇ δοκιμαζομένη ἀπὸ ἐξωτερικοὺς ἐχθροὺς Σπαρτὴ καὶ ἡ γνήσια Λάκαινά που διέσῳζε τὸ παλαιὸ ἦθος τῆς Σπαρτῆς ἐμφανίστηκε στο γιο τῆς «καὶ γέλασε καὶ εἶπε βεβαίως πηγαίνει καὶ μάλιστα χαίροντάν που μποροῦσε να ‘ναὶ στο γῆρας τῆς ὠφελίμη στῇ Σπαρτὴ ἀκόμη» (στίχοι Καβάφη).
 

Ἡ Σπαρτὴ βρισκόταν σὲ παρακμὴ ἀλλὰ διέσῳζε, ἔστω ἐν σπέρματι, τὸν ἀγέρωχο χαρακτῆρα τῆς, ὅπως ἐκφράζεται στο προσωπο τῆς Κρατησίκλειας: Μπορεῖ να γίναμε φτωχοί, μὰ ἔχουμε περηφάνια. Πλοῦτος μας εἲναι τὸ ἔνδοξο παρελθὸν καὶ ἡ εὔψυχη στάσῃ μας στο ἄδοξο παρόν. Κι ἂν γονατίζουμε στον ἰσχυρὸ δὲ σκύβουμε κεφάλι. Αὐτὸ εἲναι τὸ ἦθος τῆς Σπαρτῆς: ἀπὸ τὴν ἀρχὴ τῆς ἱστορίας τῆς μέχρι τὴν παρακμὴ τῆς. Ἡ Σπαρτὴ ἔπεσε, ἀλλὰ δεν ξεπέσε.
 

Ὁ Καβάφης στο ἄλλο ποίημα τοῦ για τὴν Κρατησίκλεια παραθέτει ἀπόσπασμα τοῦ Πλουτάρχου που ἀναφέρεται στην ἀναχωρήση τῆς μὲ πλοῖο ἀπὸ τὸ Ταίναρο για τὴν Ἀλεξάνδρεια. Λέει ἡ Κρατησίκλεια στο γιο τῆς βασιλιὰ Κλεομένη:
 

«Ἐμπρὸς βασιλιὰ τῶν Λακεδαιμονίων να μὴ μας δεῖ κανεὶς να χύνουμε δάκρυα μόλις βγοῦμε ἀπὸ τὸ ναὸ (τοῦ Ποσειδῶνα) κάνοντας κάτι ἀνάξιο για τὸ γόητρο τῆς Σπαρτῆς».
 

Τὸ ἀπόσπασμα αὐτὸ εἲναι ἕνα ἐγκώμιο στο φρόνημα τῆς Σπαρτῆς, να θεωρεῖται ἀτιμωτικὸ να χύνουν ἡ βασιλομανὰ καὶ ὁ γιος τῆς δάκρυα για τὸ χωρισμό!
 

Αὐτές τις λεπτὲς εὐαισθησίες δεν μπόρεσαν να τὶς καταλάβουν πολλοὶ μελετητές, ἀλλοδαποὶ καὶ ἡμεδαποί που ἔγραψαν καὶ δυστυχῶς γράφουν χοντροκοπιὲς για τῇ Σπαρτῇ... Καὶ ὅμως ἡ Σπαρτὴ σεμνύεται για κάτι που κανεὶς λαὸς δεν ἔδωσε ἀκόμη: μόνο στῇ λακωνικὴ διαλεκτο ἡ λέξη ἄνθρωπος ἔχει καὶ θηλυκὸ γένος: ἡ ἄνθρωπος. Οἱ Σπαρτιάτες ἀναγνώριζαν ἰσοτιμία στῇ γυναῖκα κάτι που ἔκανε ἀργότερα καὶ ὁ Χριστιανισμός.
 

Στο φρόνημα τῆς Λακαίνας διακρίνουμε τὴν ὑπερηφάνειά που προστατεύει τὴν ἀξιοπρέπεια. Θὰ ἀναφερθῶ καὶ σὲ μία ἅλλῃ ὑπεροχὴ γυναικεία μορφή, τῇ μανὰ τοῦ στρατηγοῦ Βρασίδα ὁ ὁποῖος για τὴν παληκαριὰ τοῦ εἶχε ὀνομασθεῖ «Ἀχιλλεὺς τοῦ Πελ/κοὺ πολέμου». Ὁ Βρασίδας σκοτώθηκε τὸ 422 π.Χ. στην Ἀμφιπολη. Ὅταν ἔφτασε ἡ εἴδηση στῇ Σπαρτή, ἡ μανὰ τοῦ εἶπε τὴν ἀξιομνημονεύτη φράσῃ: «Ὁ Βρασίδας ἤταν γενναῖος ἄνδρας ἀλλὰ ἡ Λακεδαίμων ἔχει κι ἄλλους πολὺ γενναιότερους ἀπὸ αὐτόν». Ἡ ἀνδρεία που τόσο σπανίζει στην ἐποχὴ μας, ἤταν τὸ πιὸ κοινὸ ἀγαθὸ στῇ Λακεδαίμονα καὶ τοῦτο ἤταν καρπὸς τῆς ἀγωγῆς που ἔδινε ἡ Λάκαινα στα παιδιὰ τῆς.
 

Θὰ ἀναφερθῶ καὶ σὲ μία ἀκόμη ὑπεροχὴ γυναικεία μορφὴ τῆς Λακωνίας, τὴν Ἀρχιδάμεια γιαγιὰ τοῦ ὑπερόχου Ἅγιδος τοῦ Γ' ποὺ ἀπετόλμησε τὶς πιὸ μεγάλες κοινωνικὲς καὶ πολιτικὲς μεταῤῥυθμίσεις τοῦ ἀρχαίου κόσμου. Τὸ 272 π.Χ. ὅταν ὁ Πύῤῥος, ὁ θρυλικὸς βασιλιὰς τῆς Ἠπείρου, πολιόρκησε τῇ μέχρι τότε ἀτειχίστῃ Σπαρτῇ, ἡ Ἀρχιδάμεια μπῆκε ἐπικεφαλῆς τῶν γυναικὼν καὶ ἀποδόθηκε σὲ μία συντομὴ προσπάθεια ὀχυρώσεως ἐκ τῶν ἐνόντων τῆς Σπαρτῆς. Ὅταν ἄρχισε ἡ ἐπιθεση τοῦ Πύῤῥου, οἱ γυναῖκες ἔλαβαν θέσεις πλάι στους ἄνδρες. Εἲναι ἡ πρώτη φορά που μαρτυρεῖται, τουλάχιστον στον Ἑλλαδικὸ χῶρο, συμμετοχὴ τῶν γυναικὼν σὲ πολεμικὲς ἐπιχειρήσεις. Τὸ παράδειγμα αὐτὸ μιμήθηκαν οἱ γυναῖκες τῆς Μανῆς στο Διρό που ἀπέκρουσαν ἐπιθεση τοῦ Ἰμπραὴμ τὸ 1826.
 

Τὶ παρατηροῦμε σὲ ὅλα αὐτά; Κάτι ἁπλὸ ἀλλὰ μεγαλειῶδες. Σὲ μικρὸ διάστημα χρόνου καὶ σὲ μικρὴ ἔκταση χώρου πλάι στις δύο εὐγενέστερες μορφὲς τοῦ ἀρχαίου κόσμου στον Ἅγι καὶ στον Κλεομένη στέκονται τέσσερις γυναικεῖες μορφές. Οἱ τρεῖς ἀπὸ αὐτὲς τοὺς συνόδευσαν ὡς τὸ θάνατο. Ἂν μελετήσει κανεὶς τῇ μακρᾷ ἱστορίᾳ τῶν ἀρχαίων Ἀθηνῶν, δὲ θὰ 'βρει καμιὰ γυναικεία μορφὴ να διαδραματίζει ῥόλο σημαντικὸ στα κοινὰ πλὴν τῆς Ἀσπασίας που ἤταν ὡστόσο Μιλησία.
 

Ἡ Σπαρτὴ ἀνέδειξε πλῆθος γυναικῶν που διέπλασαν τὸ ἦθος τῶν ἀνδρών. Ὅταν κάποια ἑλληνίδα παρατήρησε εἰρωνικὰ τῇ Γοργώ, σύζυγο τοῦ Λεωνίδα ὅτι στῇ Σπαρτὴ οἱ γυναῖκες κουμαντάρουν τοὺς ἄνδρες, αὐτὴ μὲ διπλῆ εἰρωνεία ἀπάντησε: «Ναί, διότι μόνο ἐμεὶς ἔχουμε τὸ προνόμιο να γεννάμε ἄνδρες».
 

Ἡ πρώτη γυναῖκα Ὀλυμπιονίκης στην ἱστορία ἤταν ἡ περιφήμη Κυνίσκα, ἀδελφὴ τοῦ μεγάλου Ἀγησιλάου, κάτι που δὲ μνημονεῦσαν οἱ ἀδαεῖς ὀργανωτὲς τῆς Ὀλυμπιάδας τοῦ 2004.
 

Ἀλλὰ ἡ Λάκαινα δὲ στάθηκε, ὅπως λέμε στῇ Μανή, στύλι καὶ ἀντιστύλι τῶν ἀνδρὼν κατὰ τὴν ἀρχαιότητα ἀλλὰ καὶ στο νεοτερο κόσμο. Στῇ νεοτερη ἐποχὴ ἡ Λάκαινα μας δίδαξε πῶς να ξεπερνάμε κάθε κρίσῃ οἰκονομικῇ. Να τὶ λέει ἕνα μανιάτικο μοιρολόι τοῦ 19ου αἱ.
 

Κρησάρα μου μεταξωτὴ

ποῦ 'κανες χάσικο ψωμὶ

τὸ λίγο τὸ 'κανες πολύ.
 

Αὐτὸ ἤταν μέχρι τὰ παιδικὰ μας χρόνια τὸ λακωνικὸ ἦθος τῆς λιτότητάς που θεματοφύλακας ἤταν ἡ μανά, ἡ κυρά, ἡ χρυσανοικοκυρά. Πρέπει να ξαναβροῦμε αὐτὸ τὸ ἦθος τῆς φιλοτιμῆς αὐταρκείας για να ἀνακτήσουμε τῇ χαμένη περηφάνια. Φτάσαμε σὲ τέτοιο σημεῖο ξεπεσμοὺ σήμερά που μας περιγελοὺν καὶ οἱ Σκοπιανοί. Κι ὅλα αὐτὰ γιατὶ ἔχουμε ἀποκοπεῖ ἀπὸ τὸ ἦθός που ἐπλασαν οἱ Λάκαινες καὶ κατὰ τὴν ἀρχαιότητα καὶ κατὰ τὰ νεοτέρα χρόνια. Εἲναι γνωστὸ τὸ ἦθος τῆς Μανιάτισσας ἀπὸ τῇ μάχῃ τοῦ Διροὺ ὅπου κατὰ τὸ γνωστὸ μοιρολόι «οἱ γυναῖκες ἀντρες γίνασι» καὶ ἀπὸ τὸν ξακουστὸ θρῆνο τῆς Ἀρβανίταινάς που ὅταν πληροφορήθηκε τὸ θάνατο τοῦ ἀδελφοῦ τῆς στῇ μάχη τοῦ Σκρα (1918), τοῦ στέλνει μοιρολογιστὰ τὴν παρακάτω ἐντολή:
 

«πες τοῦ να κάθεται κειδὰ

καὶ να φυλὰ τὰ σύνορα».
 

Θὰ τῇ χρειαστοῦμε πάλι τούτη τὴν παραγγελία, γιατὶ τὰ σύνορα μας ἔγιναν ξεφραγο ἀμπέλι. Δεν ξερουμε ποῖοι εἴμαστε καὶ ἀπὸ ποίους εἴμαστε. Κρύβουμε τὴν προγονικὴ μας κληρονομία ὡσὰν να ἀποτελεῖ ὄνειδος ἱστορικό. Ἀλλὰ ἂς ἔλθουμε καὶ στα πνευματικά. Οἱ δύο κορυφαῖοι ποιητὲς τῆς Λακωνίας, ὁ Γιάννης Ῥίτσος καὶ ὁ Νικηφόρος Βρεττάκος θήλασαν τὸ μητρικὸ γάλα ἀπὸ στήθη Μανιάτισσας μανάς. Σὲ λίγους εἲναι γνωστὸ ὅτι καὶ οἱ δύο κορυφαῖοι τῶν γραμμάτων μας, ὁ Διονύσιος Σολωμὸς καὶ ὁ Ἀλεξ. Παπαδιαμάντης, κατάγονται ἀπὸ μανάδες Λάκαινες.
 

Κλεινὼ μὲ ἕνα μανιάτικο μοιρολόι:

«Καὶ τώρα λεὼ εὐχαριστῶ,

ποῦ εἲναι ὁ μέτρος μου σούστας

κι ἂν τὸ θυμήσει ὁ Θεός,

θάναι καὶ παραπανίσιος.

Ἀρκεῖ να ἔχουμε μυαλό,

να διώχνουμε τὸ διχασμὸ

ποῦ μας ποτίζει διαρκῶς

μὲ μῖσος καὶ φανατισμό.

Κι ὄσο για τοῦτο τὸ κακό,

ἂν ἡ κακία μας διωχθεῖ,

γρήγορα θὰ θεραπευτεῖ,

ἂν εἴμαστε σεβαστικοί.

Τώρα μοναχὰ ὁ Χριστός,

ἂν θέλει να γένει γιατρὸς

θὰ προστατέψει τὸ λαό,

τὸν τόπο τὸν ἱστορικό».


Αὐτὸ τὸ ἦθος διδάχτηκα ἀπὸ τὶς μοιρολογίστρες τῆς Μανῆς, αὐτὸ διδάσκω, αὐτὸ προσφέρω σὰν ἀντιδωρο, ὅπως αὔριο (6 Αὐγούστου) γιορτὴ τοῦ Σωτῆρος, θὰ σᾶς προσφέρει ὁ παπὰς τὸ ἀντιδωρο τοῦ Σωτῆρος.
 

Να 'στε εὐλογημένοι καὶ πάντα μονοιασμένοι.