Ἀρχαία Τέχνη καὶ Χριστιανισμὸς

Οἱ πρῶτοι Χριστιανοί, ἐν τῇ τῶν Ἐθνικῶν θρησκεία ζήσαντες καὶ ἀνατραφέντες, ἠσθάναντο τὴν ἀνάγκην τῆς παραστάσεως διαφόρων μορφῶν καὶ ἰδεῶν τῆς νέας θρησκείας, πρὸς τοῦτο δὲ μετεχειρίσαντο αὐτὴν τὴν τότε ἐν χρήσει, ἑλληνορωμαϊκην Πλαστικὴν καὶ Γραφικὴν τέχνην, καθ' ἃ δεικνύουσι κυρίως τὰ εὐρήματα καὶ αἳ πολυπληθεῖς ἀπεικονίσεις ἐν ταῖς Κατακόμβαις τῆς Ῥώμης (1), ὧν δεινὸς ἑρμηνευτὴς ἀνεδείχθη κατὰ τὴν 19ην ἑκατονταετηρίδα ὁ Giambatista de Rossi.

 Οὕτως ἀνεφάνη κατὰ τοὺς μετὰ Χριστὸν χρόνους ἡ καλουμένη παλαιὰ Χριστιανικὴ τέχνη, παραφυὰς τῆς ἀρχαίας τέχνης ἐπιζήσασα μέχρις Ἰουστινιανοὺ (Ταὐτόν. Von Sybel: Christliche Antike. 1906 καὶ 1909). H καλουμένη δὲ «Βασιλική», οἰκοδόμημα ἀρχαῖον ἢ ἐξ ἀρχαίων οἰκοδομημάτων παραχθὲν καὶ διαμορφωθέν, ἐγένετο ὁ τύπος τῶν πρώτων χριστιανικῶν ἐκκλησιῶν.

Ἐκ Ῥώμης ἡ παλαιὰ Χριστιανικὴ τέχνη ἐξετάθη εἰς Ῥαβένναν καὶ εἰς αὐτὴν τὴν ἀπὸ τοῦ 330π.Χ. Κωνσταντινούπολιν, ἐν ἡ πόλει ἠσκεῖτο αὔτη μέχρι τῆς ὑπὸ τοῦ Ἰουστινιανοὺ κτίσεως τοῦ ναοῦ τῆς Ἁγίας Σοφίας, ὅστις συμβολίζει τὴν λῆξιν τῆς παλαιᾶς Χριστιανικῆς τέχνης καὶ τὴν ἀρχὴν τῆς νέας, ἤτοι τῆς Βυζαντιακὴς τέχνης (2).

Ἡ παρακμάζουσα ἄρα Ἑλληνορωμαϊκὴ τέχνη ἐγένετο τὸ ἱμάτιον ὅπερ περιβάλετο ἡ γυμνὴ καὶ τέως καταδιωκομένη νεαρὰ θρησκεία τοῦ Χριστοῦ. Ἀφοῦ ὅμως ἢ ἔδρα τοῦ Ῥωμαϊκοῦ κράτους μετετέθη εἰς τὸ Βυζάντιον, κτισθείσης ἐπὶ αὐτοῦ τῆς Κωνσταντινουπόλεως, ἡ χριστιανικὴ θρησκεία, ἥτις ἀπὸ τοῦ 325 εἶχεν ἀνακηρυχθεῖ θρησκεία τοῦ κράτους, ὑπερισχύσουσα τῆς τῶν Ἐθνικῶν ἀπέβαλε σὺν τῷ χρόνῳ τὸ ξένον καὶ ἀπρεπὲς ἐκεῖνο ἱμάτιον καὶ ἤρξατο ἐν τῷ Βυζαντινῷ κράτει, κατασκευάζουσα ἴδιον. Τοιοῦτον δ΄ ἔργον ἀνέλαβον κυρίως οἱ ἐπίσκοποι καὶ οἱ πατέρες τῆς Ἐκκλησίας ἐργαζόμενοι, ὑπὲρ τοῦ θρησκευτικοῦ δόγματος καὶ καθορίζοντες καὶ ἐπιβάλλοντες τοὺς τύπους καὶ τάς μορφὰς τάς ἑκάστω ἁγίω καὶ ἐκάστι θρησκευτικὴ παραστάσει ἁρμοζούσας. Ἔκτοτε πᾶσα ἐλευθερία τῶν τεχνιτῶν ἐν τῇ, ἀσκήσει τῆς ἑαυτῶν τέχνης κατέπαυσεν, ἡ ἀρχαία τέχνη ἐσβέσθη παντελῶς καὶ ἀνεπτύχθη ἀπὸ τῶν χρόνων τῆς βασιλείας τοῦ Ἰουστινιανοὺ (527 - 565 μ.Χ.) ἱερατικὴ χριστιανικὴ τέχνη, ἡ καλουμένη Βυζαντιακὴ τέχνη. Τοὺς σχηματισθέντας τύπους τοῦ θεοῦ καὶ τῶν ἁγίων καὶ τῶν θρησκευτικῶν παραστάσεων ἀνεγνώρισεν ὡς κανονικοὺς ἡ ἐν Νικαία σύνοδος (787 μ.Χ.) καὶ ἐθέσπισε τὸ διὰ παντὸς τοῦ χρόνου ἀμετάβλητον αὐτῶν. Ὡς εἰ δὲ μὴ ἤρκει ἡ κατὰ τοὺς χρόνους τῆς Εἰκονομαχίας κατάπαυσις τῆς ἀσκήσεως πάσης τέχνης, αὐτὴ ἡ ὑπὲρ τῶν εἰκόνων ἐν Νικαία σύνοδος τοῦ 787 ἀπεδέχθη μόνον τὴν ἄσκησιν τῆς ἐκκλησιαστικῆς ζωγραφικῆς καὶ ἀπηγόρευσε πᾶσαν δι΄ ἀγαλμάτων ἀναπαράστασιν θείων καὶ ἁγίων μορφῶν.

Ἐξέλιπεν οὕτως ἡ Ἑλληνικὴ τέχνη, ὑπελείφθησαν δὲ τῇ ἀνθρωπότητι δύο μέσα πρὸς σπουδὴν καὶ κατανόησιν αὐτῆς, τὰ μνημεῖα αὐτὰ τῆς τέχνης, ὅσων ἐφείσθη ὁ χρόνος καὶ αἱ περισωθεῖσαι μαρτυρίαι τῶν ἀρχαίων περὶ τέχνης, καὶ τεχνιτῶν. Εἶνε δὲ τὰ μέσα ταῦτα αἱ δύο πηγαὶ τῆς ἀρχαιολογικῆς ἐπιστήμης, ἤτοι οἱ δύο παράγοντες δι΄ ὧν ἀνεπτύχθη κατὰ τοὺς νεωτέρους χρόνους καὶ εἰς ἀκμὴν ἀνῆλθεν ἡ ἐπιστήμη τῆς ἱστορίας τῆς ἀρχαίας τέχνης.

(1). Αἱ ἀπὸ τῆς 1ης ἴσως ἑκατονταετηρίδος χρονολογούμεναι Κατακόμβαι τῆς Ῥώμης ἦσαν κοιμητήρια τῶν χριστιανῶν, τοιοῦτον δὲ σκοπὸν ἐξεπλήρουν μέχρι τῶν μέσων τῆς 5ης ἑκατονταετηρίδος ἀλλὰ ἀπὸ τῆς 4ης ἑκατονταετηρίδος ἐχρησίμευον κυρίως ὡς τόποι λατρείας.

(2) Κατ΄ ἀντίθεσιν πρὸς τὴν ἐπικλινῆ στέγην τῶν ἐχόντων σχῆμα «Βασιλικῆς» χριστιανικῶν ναῶν, ὁ τῆς Ἁγίας Σοφίας ναὸς ἔχει θολωτὴν τὴν στέγην, ἔχει δηλ. ἐν τῷ κέντρῳ τὸν καλούμενον τροῦλον, οὗτινος πρότερον ἐγίνετο χρῆσις μόνον ἐν μικροῖς τίσι μνημείοις, ἐν βαπτιστηρίοις καὶ μαυσωλείοις. Τελειοποιηθὲν τὸ θολωτὸν τοῦτο σύστημα ἐν τῷ ναῷ τῆς Ἁγίας Σοφίας ἐπεκράτησε καὶ ἀπετέλεσε τὸ κύριον γνώρισμα τῆς Βυζαντινῆς ἀρχιτεκτονικῆς.

ΠΗΓΗ:

Π. ΚΑΒΒΑΔΙΑ-ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΚΗΣ ΤΕΧΝΗΣ ΤΟΜΟΣ Α' ΣΕΛΙΔΕΣ 20-21.

ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΝΤΟΥΝΤΟΥΜΗΣ ( 1916-24).

 

ΣΧΟΛΙΟΝ.

Ἐκ τῶν ἀνωτέρω ἀβιάστως συνάγεται ὅτι ὁ Καθεδρικὸς Ναὸς τῆς Ἀπιδέας << Η ΚΟΙΜΗΣΙΣ ΤΗΣ ΘΕΟΤΟΚΟΥ >>, ἐκ τοῦ ῥυθμοῦ τοῦ, τῆς ἀρχικῆς ξυλοστέγου κατασκευῆς καὶ τῶν κιόνων τοῦ εἶναι ἔργον πρὸ τοῦ πρώτου ἠμισεως τοῦ 6ου μ.Χ. αἰῶνος ἤτοι τοῦ 5ου ἢ καὶ 4ου μ.Χ. αἰώνων καὶ κατὰ τὸν Ἀρχαιολόγον Σταματάκον Γεώργιον, συμφώνως πρὸς ὁμιλίαν τοῦ στην Ἀπιδέα τὸν Αὔγουστον τοῦ 1999,τὴν ὁποίαν, κατ' ἀποκλειστικότητα, θὰ σᾶς παρουσιάσω. Ὁ Ναὸς τῆς Ἁγίας Τοῦ Θεοῦ Σοφίας ἐκτίσθη ἐπὶ Ἰουστινιανοὺ ( 23 Φεβρουαρίου 532 ἐγκαίνεια - 27 Δεκεμβρίου 537 ἀποπεράτωσις ). Κατὰ τὴν ἡμετέραν γνώμην εἲναι πιθανώτατα ἔργον τοῦ 4ου μ.Χ. αἰῶνος, ὡς ἐκ τῆς ὅλης κατασκευῆς τοῦ, ἀλλὰ καὶ κατὰ Π. Καββαδίαν ὡς ἐκ τῆς χρονολογικῆς τοποθετήσεως τοῦ εἴδους αὐτοῦ τῶν Ναῶν.

 Νικόλαος Ε. Καλοδήμας