ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ Γ. ΜΑΚΡΗΣ André Breton - Ανδρέας Εμπειρίκος. Αποκρυφισμός και ψυχανάλυση.

André Breton - Ανδρέας Εμπειρίκος. Αποκρυφισμός και ψυχανάλυση. Δύο πόλοι αντίθετοι στον κόσμο του υπερρεαλισμού1

 

I. André Breton και η «αποκρνφοποίηση» τον υπερρεαλισμού

Je pense qu'il y aurait tout intérêt à ce que nous poussions une reconnaissance sérieuse du côté de ces sciences à divers égards aujourd'hui complètement décriées que sont l'astrologie, entre toutes les anciennes, la métapsychique (spécialememt en ce qui concerne l'étude de la cryptesthésie)

parmi les modernes André Breton2 Π αρά τη διεθνή διάσταση του υπερρεαλισμού και την κοινή αφετηρία ορι­σμένων θεωρητικών δεδομένων της υπερρεαλιστικής επανάστασης που προϋποθέτει η εμφάνιση και η ανάπτυξη υπερρεαλιστικών κινημάτων στις διά­φορες χώρες, τα θεμελιώδη στοιχεία που χαρακτηρίζουν τη θεματική και τις δομές οργάνωσης του γαλλικού υπερρεαλισμού παρέμειναν γαλλικές ιδιαιτερό­τητες. Τα περισσότερα από τα στοιχεία αυτά ανταποκρίνονται σε προσωπικές επιλογές, ενδιαφέροντα και ευαισθησίες του ιδρυτή του υπερρεαλισμού André Breton.

Η σχέση του υπερρεαλισμού με τις απόκρυφες επιστήμες, που περιέργως η κριτική για δεκαετίες αγνόησε ή υποτίμησε, οφείλεται στην έλξη που ασκούσε στον Breton η μαγεία του μυστηριακού αυτού χώρου και στους ισχυρούς δεσμούς που τον συνέδεαν με φιλοσοφικά, λογοτεχνικά ή καλλιτεχνικά κινήμα­τα, τα οποία, επηρεασμένα από ερμητιστικές αντιλήψεις, κινήθηκαν τους τελευταίους αιώνες συνήθως στο περιθώριο της επίσημης φιλοσοφικής και φιλολογικής αναγνώρισης. Αν έτυχαν της συλλογικής αποδοχής των υπερρεαλι­στών οφείλεται κυρίως στο γεγονός ότι αντιπροσώπευσαν, για τον Breton και τους επαναστατημένους ποιητές του κινήματος του, μια από τις μορφές αντί­δρασης εναντίον του ορθολογισμού, τον οποίο η υπερρεαλιστική επανάσταση όφειλε «εξ ορισμού» να αντιμετωπίσει.

Στο Δεύτερο μανιφέστο τον υπερρεαλισμού υπάρχει μια φράση με κεφαλαία

-σύμφωνα με τη γαλλική κριτική «η πλέον σημαντική φράση επί του συνόλου των έργων του υπερρεαλισμού»3- που επισημοποιεί και ανακεφαλαιώνει αφενός τους ισχυρούς δεσμούς του André Breton με αυτόν το χώρο και αφε­τέρου την τάση προσανατολισμού του υπερρεαλισμού προς τον αποκρυφι­σμό, τάση που ο ιδρυτής του κινήματος ποτέ δεν έπαψε να ενθαρρύνει, να κατευθύνει ή και να επιβάλλει, όπως ο τόνος της συγκεκριμένης φράσης επι­τρέπει να υποθέσουμε:

«ΖΗΤΩ ΤΗ ΒΑΘΙΑ, ΤΗΝ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ ΑΠΟΚΡΥΦΟΠΟΙΗΣΗ ΤΟΥ ΥΠΕΡΡΕΑΛΙΣΜΟΥ».4

Έστω κι αν η διεθνής πανεπιστημιακή έρευνα διαθέτει σήμερα μια εξαιρετι­κά πλούσια βιβλιογραφία αφιερωμένη στο έργο του André Breton, που το φωτί­ζει από διαφορετικές γωνίες, οι αναφορές στην περιοχή του μυστικισμού και του εσωτερισμού είναι σπάνιες. Αυτό μπορεί να δικαιολογηθεί αν λάβουμε υπόψη μας τρεις κυρίως λόγους:

1. Πρόκειται περί περιοχής που δύσκολα εποπτεύεται ή ελέγχεται, «χώρα χωρίς σύνορα»,5 όπως γράφει η Suzanne Lamy, ερευνήτρια από το Québec στην οποία οφείλουμε μια από τις ελάχιστες σοβαρές μελέτες πάνω σε αυτό το θέμα.6

2. H πανεπιστημιακή παράδοση διακρίνεται από μια μόνιμη τάση να περι­θωριοποιεί το ενδιαφέρον γι'αυτού του τύπου τις έρευνες.

3. Τελικά, οι ίδιοι οι υπερρεαλιστές δεν επεδίωξαν να υπογραμμίσουν υπέρ του δέοντος αυτή την τάση / κλίση προς τον αποκρυφισμό. Ακόμα και ο Breton, εκτός από μερικές φράσεις «πυροτεχνήματα» και το ενδιαφέρον του για τα μέντιουμ, που έμοιαζε περισσότερο λογοτεχνικό παρά αποκρυφιστικό, δεν αφιέρωσε, πριν από την έκδοση της Arcane 17 (Αρκάνα 17), άλλα θεωρητικά κείμενα που να επιβεβαιώνουν επισήμως τους οργανικούς δεσμούς του υπερρεαλισμού με τον εσωτερισμό ή την αλχημεία.

Πρακτικοί λόγοι άλλωστε επέβαλαν μια ανάλογη πολιτική: από τη στιγμή, για παράδειγμα, που ο υπερρεαλισμός ενδιαφερόταν επισήμως για άμεσες συνεργασίες και συμπορεύσεις με πολιτικά και κοινωνικά επαναστατικά κινή­ματα, κυρίως με το μαρξισμό, αλλά και με τη σημαντικότερη, την εποχή εκείνη, αιρετική του απόκλιση, τον τροτσκισμό (κάποιες απόπειρες, λίγο ώς πολύ απο­τυχημένες, το βεβαιώνουν), δεν μπορούσε να επικαλείται απροκάλυπτα απο-κρυφιστικούς δεσμούς.

Η ασυμβατότητα αυτή, όμως, κάποτε κινδύνεψε να επισημανθεί, διότι οι δεσμοί αυτοί δεν μπορούσαν να μην γίνουν αισθητοί από ορισμένα διορατικά πνεύματα της εποχής. Η περίπτωση του Léon Trotsky ανήκει αναμφίβολα σε αυτή την κατηγορία. Για τον έλληνα ερευνητή η συγκεκριμένη αναφορά του Trotsky παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον, διότι περιέχεται σε μια επιστολή που είχε απευθύνει στον Νικόλα Κάλας, όπου τον ευχαριστεί για το αντίτυπο του βιβλίου του Les Foyers d'incendie (Εστίες πυρκαγιάς) [1938] που ο Κάλας του είχε προσφέρει. Αξίζει να υπενθυμίσουμε πως χάρις σε αυτό το έργο ο έλληνας θεωρητικός είχε τύχει της εύνοιας του André Breton και είχε αποσπάσει τα ιδιαιτέρως επαινετικά του σχόλια.

Ο Trotsky επισημαίνει σ' αυτό το σημείωμα:

Το βιβλίο με ενδιαφέρει πολύ. Βεβαιώθηκα ότι καταδιώκετε το μυστικισμό, πράγμα που είναι διπλά παρηγορητικό. Διότι η εποχή μας είναι αντιδραστική και διότι είχα πάντοτε το φόβο μήπως ο υπερρεαλισμός έχει κάποια κλίση προς το μυστικισμό.7

Ο Trotsky αγγίζει με αυτή του την παρατήρηση ίσως το πλέον ευαίσθητο σημείο του υπερρεαλισμού. Δεν μπορούσε φυσικά να είχε γνώση του έργου του Breton Arcane 17 (1944), διότι εκδόθηκε τέσσερα χρόνια μετά το θάνατο του (1940), αλλά είχε σίγουρα διαβάσει τις ακόλουθες γραμμές από το Δεύτερο Μανιφέστο του ιδρυτή του υπερρεαλισμού:

Ζητώ να δοθεί προσοχή στο γεγονός ότι οι υπερρεαλιστικές έρευνες παρουσιάζουν μια αξιοσημείωτη αναλογία σκοπού με τις αλχημιστικές έρευνες: Η φιλοσοφική λίθος δεν είναι τίποτε άλλο από αυτό που θα μπορούσε να χαρίσει στην ανθρώπινη φαντασία τη μεγαλοπρεπή ρεβάνς πάνω στο καθετί.8

Το ενδιαφέρον του Breton για την αλχημεία, και γενικότερα για τον απο­κρυφισμό, ποτέ δεν θα πάψει να μεγαλώνει, με αποκορύφωμα την Arcane 17, όπου ανακεφαλαιώνονται οι σπουδαιότερες επιδράσεις αυτής της παράδοσης που είχε δεχτεί από τις ιερές γραφές του Ερμή του Τρισμέγιστου και την ανα-ζωογόνησή τους στα σκοτεινά εργαστήρια των αλχημιστών του δυτικού Μεσαίωνα μέχρι τις επιβιώσεις τους στα διάφορα φιλοσοφικά ή λογοτεχνικά ρεύματα των μετέπειτα αιώνων και στα διάφορα φωτεινά πνεύματα που του έδειξαν το δρόμο: Eliphas Lévi, Fabre d'Olivet, Novalis, Nerval, Baudelaire... Από τον εικαστικό χώρο, ξεχωριστή μνεία θα άξιζε η περίπτωση του συμβολι­στή ζωγράφου Gustave Moreau, του οποίου το έργο μαρτυρεί ουσιαστικούς δεσμούς με αυτή την παράδοση και ασκεί ακατανίκητη γοητεία στον ιδρυτή του υπερρεαλισμού.

ΙΙ. André Breton - Ανδρέας Εμπειρίκος / Αποκρυφισμός vs ψυχανάλυσηVoyez-vous, nous devons en faite un dogme, un bastion inébranlable [...] contre le flot de vase noire [...] de l'occultisme!

Sigmund Freud9

Η θεμελιώδους σημασίας αντίθεση ανάμεσα στον André Breton και τον Ανδρέα Εμπειρίκο, στην οποία οφείλεται μια αλυσίδα δευτερογενών αποκλίσεων, ανάγε­ται στην εκ φύσεως αντίθεση ανάμεσα στον αποκρυφισμό και την ψυχανάλυση.

Όλο το λογοτεχνικό έργο του Εμπειρίκου είναι αδιάρρηκτα δεμένο με την επιστήμη του ασυνειδήτου, ιδιαίτερα με την κλασική, φροϋδική προοπτική της ψυχαναλυτικής πρακτικής. Η φράση που ο ίδιος είχε διατυπώσει στη γνωστή συνέντευξη του 1936 στο δημοσιογράφο της Καθημερινής Κωστή Μπαστιά, ότι δηλαδή θεωρεί τον υπερρεαλισμό ως «την εφαρμογή της ψυχανάλυσης στην τέχνη»10 -θέση που ο André Breton θα δυσκολευόταν πολύ να βεβαιώσει-, προσδιορίζει το χαρακτηριστικό στίγμα στο σύνολο του έργου του. Η μύηση του Ανδρέα Εμπειρίκου στο φροϋδισμό, που άλλωστε προηγείται εκείνης στον υπερρεαλισμό, δημιουργεί στην ουσία τις βασικές προϋποθέσεις ιδαιτεροποίη-σης του υπερρεαλισμού στο έργο του.

Αν η υιοθέτηση του φροϋδισμού υπήρξε «άνευ όρων» εκ μέρους του Εμπειρί­κου, η σχέση του Breton με την ψυχανάλυση είναι λιγότερο σαφής και περισσό­τερο εκλεκτική, σε ορισμένες μάλιστα περιπτώσεις αποδεικνύεται και προβλη-ματική.11 Ο αρχικός ενθουσιασμός του Breton για την ψυχανάλυση και τον ιδρυτή της γρήγορα μεταβλήθηκε σε κριτική αμφισβήτησης.12 Παρά τις οφειλές του υπερρεαλισμού στην ψυχανάλυση, που υπογραμμίζεται με έμφαση σχεδόν σε όλες τις εκλαϊκευμένες (και όχι μόνο) μελέτες για τον υπερρεαλισμό, δεν πρέ­πει να υποτιμάται η σημασία των θεμελιώδους δομικής σημασίας διαφοροποιή­σεων μεταξύ υπερρεαλισμού και ψυχανάλυσης. Η θεματική του ονείρου, για παράδειγμα, αποτελεί πόλο διαφοροποίησης. Πώς θα μπορούσε άλλωστε ο Breton, που ενδιαφερόταν τόσο για τον αποκρυφισμό και την παραψυχολογία, να δεχτεί και να υιοθετήσει την παντελή άρνηση του Freud σε ό,τι αφορά την προφητική δύναμη του ονείρου;

Η αντίθεση ανάμεσα στον αποκρυφισμό και την ψυχανάλυση, όσο και να θεωρείται δεδομένη, γίνεται αδιαμφισβήτητη χάρις σε μια αναπάντεχη μαρτυ­ρία του ίδιου του πατέρα της ψυχανάλυσης. Πρόκειται για μια συζήτηση που είχε ο Freud με τον Jung, περιγραφή της οποίας βρίσκουμε στο αυτοβιογραφι­κό έργο Η ζωήμον (Ma vie), που συνέταξε ο Jung κάποιες δεκαετίες αργότερα:

Θυμάμαι ακόμη πολύ ζωηρά τον Freud που μου έλεγε:

«Αγαπητέ μου Jung, υποσχεθείτε μου ότι ποτέ δεν θα εγκαταλείψετε τη θεωρία της σεξουαλικότητας. Πρόκειται για ό,τι πιο ουσιαστικό υπάρχει! Καταλαβαίνετε, οφείλουμε να κάνουμε ένα δόγμα, έναν ακλόνητο προμαχώνα».

Μου έλεγε αυτά τα λόγια γεμάτος πάθος και με έναν πατρικό τόνο σαν να μου έλεγε: «Υποσχέσου μου ένα πράγμα, ακριβέ μου γιε: ότι θα πηγαίνεις κάθε Κυριακή στην εκκλησία!»

Με κάποια έκπληξη τον ερώτησα: «Ένας προμαχώνας; μα ενάντια σε τί;».

Μου απάντησε: «Ενάντια στη μαύρη παλίρροια του...»

Σ' αυτό το σημείο εδίστασε για λίγο και πρόσθεσε: «.. .του αποκρυφισμού!».13

Η ανησυχία που προκαλεί στον Freud η ενδεχόμενη μαύρη πλημμύρα του αποκρυφισμού μπορεί να εξηγηθεί αν λάβουμε υπόψη μας δύο παραμέτρους:

1. Την εκ φύσεως αντίθεση μεταξύ ψυχανάλυσης και απόκρυφων επιστημών.

2. Τη μεγάλη διάδοση που γνωρίζει στα τέλη του 19ου αιώνα το ενδιαφέ­ρον για τον αποκρυφισμό, όπως αυτό εκδηλώνεται στην πορεία ανά­πτυξης διαφόρων λογοτεχνικών και καλλιτεχνικών κινημάτων αυτής της περιόδου.

Το έργο της ψυχανάλυσης (παρά την ανακάλυψη του ασυνειδήτου και γενι­κότερα των επαναστατικών εξερευνήσεων του ανθρώπινου ψυχικού χώρου που επιτελεί) θεμελιώνεται από τη φύση του σε μια βάση ορθολογιστική, κάποτε μάλιστα και θετικιστική, αντιτίθεται δηλαδή κατά κανόνα στην όποια μορφή επίδρασης μεταφυσικών δυνάμεων και παραψυχολογικών επιδράσεων. Η ενόρ-μηση, η επιθυμία και το βίωμα, διαδραματίζοντας πρωταρχικό ρόλο στην ανα­λυτική διεργασία της επιβάλλουν μια αιτιοκρατική δομή και λειτουργία- μια δομή της οποίας οι άξονες οφείλουν να είναι εξηγήσιμοι και οι παράμετροι να εγγυώνται μια στοιχειώδη τουλάχιστον αλληλουχία μεταξύ των νοητών, ή υπο­θετικών, αλυσίδων της ανασυγκρότησης των συνειρμών της φαντασίωσης ή του βιώματος.

Στον αποκρυφισμό δεν έχουν καμία θέση αντίστοιχοι μηχανισμοί. Από τη στιγμή που ο μυημένος ποιητής, ή ο εμπνευσμένος μύστης, «αποκαταστήσει σύνδεση» με τα πηγάζοντα από τις μυστικές πηγές υπόγεια ρεύματα των παράλ­ληλων γνώσεων και των απόκρυφων αληθειών, βρίσκεται ήδη στην αντίπερα όχθη: σε εκείνη όπου η παλίρροια του μυστηρίου και της μαγείας πλημμυρίζει κάθε έδαφος που θα μπορούσε να προσφερθεί στην καλλιέργεια της γόνιμης αμφιβολίας και στη θεμελίωση της αναγκαίας αιτιολόγησης. Σε όρους του André Breton, αυτή η μύηση μεταφράζεται, μεταξύ άλλων, στην απόλυτη απο­δοχή της μαγικής δύναμης και της φαταλιστικής διάστασης του αντικειμενικού τυχαίου (Hasard Objectif ).

Ο ίδιος ο έρωτας εκδηλώνεται προσαρμοσμένος στους προκαθορισμένους όρους αυτής της μαγείας: η επανασύσταση του αρχέγονου και τέλειου όντος, του Ανδρόγυνου -που ο André Breton ανακαλύπτει στη μεσαιωνική μερική ανα­βίωση της αριστοφανικής ερμηνείας του έρωτα, που βρίσκουμε στο Συμπόσιο του Πλάτωνα, και που αναδεικνύεται ως το μοναδικό μυθικό αρχέτυπο της ενσαρκωμένης τελειότητας της ερωτικής συνάντησης στο έργο του- είναι απο­τέλεσμα της μαγείας του αντικειμενικού τυχαίου.14

Στο έργο του Ανδρέα Εμπειρίκου μόνον ο πόθος, ο ίμερος, η ενόρμηση, είναι που συνθέτει το μαγνητικό πεδίο της ερωτικής συνάντησης, που δημιουργεί -χωρίς καμία φαταλιστική προδιάθεση ή μυστικιστική προεργασία- την επανέ­νωση του Ανδρόγυνου. Ο μύθος άλλωστε, έστω κι αν αυτό δεν διευκρινίζεται από τον Εμπειρίκο, συνδέεται στο έργο του απευθείας με το πλατωνικό πρωτό­τυπο και αναβιώνει στην ολότητά του: επιτελείται δηλαδή ερωτική επανασύ­σταση των τριών διπλών όντων και όχι μόνον του Ανδρόγυνου. Οι ερωτικές συναντήσεις στο έργο του Ανδρέα Εμπειρίκου δεν οριοθετούνται ή κατευθύνο­νται από αποκρυφιστικούς μηχανισμούς ούτε προφητεύονται μέσω ανεξήγητων δυνάμεων, όπως συχνά συμβαίνει στο έργο του André Breton. Πολλές σελίδες, για παράδειγμα, του κεφαλαιώδους -για τον υπερρεαλισμό- σημασίας έργου του L'Amour fou (O τρελός Έρως) αφιερώνονται στη μαντική πρόβλεψη της συνάντησης του ποιητή με τη δεύτερη σύζυγο του Jacqueline Lamba (29-5-1934: «La nuit du Tournesol»), στο ποίημα «Tournesol» («Ηλιοτρόπιο»), που ο Breton είχε γράψει ένδεκα χρόνια πριν.15

Ο Sigmund Freud είναι ενήμερος, αν όχι συγκεκριμένα για την κλίση του André Breton προς τον αποκρυφισμό -αν και αυτό δεν αποκλείεται, δεδομένων των σαφών ενδείξεων που υπάρχουν στο πρώτο Μανιφέστο τον υπερρεαλισμού -, για τους ισχυρούς δεσμούς, που είχε σίγουρα διαπιστώσει, ορισμένων λογοτε­χνικών και καλλιτεχνικών ρευμάτων της εποχής του με τις απόκρυφες επιστή­μες- ρεύματα που επηρέασαν και προσανατόλισαν την ευαισθησία του Breton σε αυτόν το χώρο. Αναφέρομαι στα διάφορα νεομυστικιστικά ρεύματα που εμφανίζονται τον 19ο αιώνα αλλά και παλαιότερα και επιφέρουν «υπόγειες» αναβιώσεις ερμητιστικών τάσεων και αντιλήψεων με άμεσες επιδράσεις στο νεορομαντισμό, στο συμβολισμό και σε συγγραφείς με έντονη επιρρέπεια στις διάφορες μορφές παραψυχολογίας και αναβίωσης μυθικών προτύπων ορφικής, αιγυπτιακής και αλχημιστικής προέλευσης - με άλλα λόγια, σε ό,τι έχει θρέψει τη φαντασία του André Breton.

Ο Freud, έστω κι αν προτιμούσε να παρουσιάζεται στους υπερρεαλιστές, από μετριοφροσύνη και διπλωματία, απόμακρος από την τέχνη, αδυνατώντας να κατανοήσει τον υπερρεαλισμό, στην ουσία δεν ήταν διόλου απόμακρος· παρακολουθούσε τα λογοτεχνικά και εικαστικά ρεύματα της εποχής του και είχε αισθανθεί τις αποκρυφιστικές δοξασίες από τις οποίες εμπνέονταν ορισμένα από αυτά. Γι' αυτό πίστευε πως η αναγκαιότητα κατασκευής ενός προμαχώνα, εκείνου της ψυχανάλυσης και ιδιαίτερα της θεωρίας της σεξουαλικότητας, απο­τελούσε επιτακτικό καθήκον.

 

III. Η αντοαναλντική γραφή τον Μεγάλου Ανατολικού

...Η εργώδης αυτή σύνθεση, προφανώς γραμμένη και για λόγους ψυχοθεραπείας επί μία εικοσιπενταετία...

Γιώργος Σαββίδης16

Η ψυχαναλυτική ιδιότητα του Ανδρέα Εμπειρίκου, στην οποία θεμελιώνεται και από την οποία αρδεύει όλη του η φιλοσοφία για τον έρωτα και τη σεξουαλικό­τητα, αποτελεί αυτομάτως -και χωρίς κάποια ιδιαίτερα συνειδητή προσπάθεια εκ μέρους του- τον προμαχώνα που επεδίωκε ο Freud ενάντια στον αποκρυφι­σμό. Ο Εμπειρίκος πράττει δηλαδή σαν να είχαν απευθυνθεί σε αυτόν οι φροϋ­δικές νουθεσίες και όχι στον Jung. Ακολουθώντας κατά γράμμα τη φροϋδική εντολή, όχι μόνο δεν εγκατέλειψε ποτέ τη θεωρία της σεξουαλικότητας, όχι μόνο πίστεψε ότι είναι ό,τι πιο ουσιαστικό υπάρχει, αλλά καταπιάστηκε δεκαε­τίες ολόκληρες με τη συγγραφή ενός έργου, του Μεγάλου Ανατολικού, που καθι­στά αυτή τη θεωρία γενεσιουργό κώδικα λογοτεχνικής γραφής.

Ο προμαχώνας που ζητούσε ο πατέρας της ψυχανάλυσης είχε οριστικά κατασκευαστεί. Ο Ανδρέας Εμπειρίκος, όμως, στη διαλεκτική σχέση υπερρεα­λισμού και ψυχανάλυσης υπερβαίνει με αυτό το μυθιστόρημα τα όρια και προς τις δύο κατευθύνσεις. Το υπερρεαλιστικό κείμενο κατευθύνεται από την ψυχα­νάλυση, σε σημείο που να ξεπερνά κάθε εφικτή σχέση της γενικά αναγνωρισμέ­νης συμβολής της «φροϋδικής μυθολογίας» στην υπερρεαλιστική πρακτική0 παράλληλα, η ψυχαναλυτική διάσταση της μυθιστορηματικής του γραφής γνω­ρίζει τις επαναστατικές υπερβάσεις των υπερρεαλιστικών προδιαγραφών.

Αυτό δεν διαπιστώνεται μόνο από το γεγονός ότι η θέση του Ανδρέα Εμπει­ρίκου σε ό,τι αφορά την απελευθέρωση και τη νομιμοποίηση των σεξουαλικών διαστροφών υπερβαίνει κατά πολύ τις φροϋδικές θέσεις. Μην ξεχνάμε άλλωστε πως ο Freud θέτει ως στόχο του έργου του την έρευνα και την κατανόηση των εκδηλώσεων της σεξουαλικότητας και όχι την πρόβλεψη ή την επίτευξη της όποιας απελευθέρωσής της. Ο πατέρας της ψυχανάλυσης περιορίζεται στο να διαπιστώνει και να θεραπεύει. Σε καμία περίπτωση δεν πρυτανεύει την οποια­δήποτε επανάσταση στον τομέα των ηθών.

Η σημαντικότερη υπέρβαση της φροϋδικής γραμμής που πραγματοποιεί ο Ανδρέας Εμπειρίκος με τη συγγραφή του Μεγάλου Ανατολικού είναι ότι θέτει σε λειτουργία -οδηγημένος ως ένα βαθμό από τις αρχές της υπερρεαλιστικής τόλ­μης, ή ακόμα και της ντανταϊστικής προκλητικότητας- μια ιδιότυπη, αλλά πλήρη πρακτική αυτοανάλυσης και αυτοθεραπείας.17

Η μακρόχρονη προετοιμασία του Μεγάλου Ανατολικού αντιπροσωπεύει την επαναλαμβανόμενη, προφανώς ασυνείδητη, αλλά αδιάλειπτη απόπειρα αυτοα-νάλυσης του ποιητή μέσα από την υποκατάστατη σκηνοθεσία μιας μυθιστορη­ματικής ατμόσφαιρας, αναμφισβήτητων λογοτεχνικών αρετών, και της ανάδει­ξης μιας πολλαπλότητας προσωπείων του που δανείζει στους ήρωές του. Αν ο μυθιστορηματικός χρόνος του έργου περιορίζεται στη δεκαήμερη πλεύση του υπερωκεανίου, ο χρόνος «εσωτερικής πλεύσης» της αυτοαναλυτικής διεργασίας του συγγραφέα συγκεκριμενοποιείται και «χαρτογραφείται» στην εικοσιπεντά-χρονη συγγραφική περιπέτεια του Μεγάλου Ανατολικού, ενδεχομένως μάλιστα την υπερβαίνει.

Μέσα από το πρίσμα που δημιουργεί η υπόθεση της αυτoανάλυσης μπορού­με να ερμηνεύσουμε πολλά από τα βασικά χαρακτηριστικά του έργου που η κρι­τική βιάστηκε να καταλογίσει στις αδυναμίες του. Οι περισσότερες από αυτές τις αδυναμίες, όπως οι εξαντλητικές επαναλήψεις, η εμμονή στις λεπτομέρειες των ίδιων σκηνών σε διαφορετικές παραλλαγές, η χρήση ενός απροκάλυπτου, απαλλαγμένου από τις συνήθεις συμβάσεις λεξιλογίου, όλα αυτά τα χαρακτηρι­στικά που κανείς δεν μπορεί να αγνοήσει, αν μπορούν να θεωρηθούν -μέσω παραδοσιακών κριτηρίων και αντιλήψεων για το λογοτεχνικό κείμενο- ως αδυ­ναμίες, αποτελούν πρωταρχικής σπουδαιότητας στοιχεία στη σύνταξη ενός ημερολογίου αυτοανάλυσης.

Ως φυσική αντίδραση στη διατύπωση μιας τέτοιας ερμηνευτικής πρότασης προβάλλει η εύλογη απορία: αν υπάρχει μια τακτική αυτοανάλυσης, αυτή προϋ­ποθέτει μια πρόθεση ή ανάγκη αυτοθεραπείας. Το ίδιο το έργο, και μόνο το έργο, μας οδηγεί στην υπόθεση της απωθημένης παιδοφιλίας- απώθηση που επιβάλ­λεται σε ολόκληρη την παραγωγή του Ανδρέα Εμπειρίκου. Εκδηλώνεται υπαινι­κτικά στα έργα που προηγούνται εκδοτικά του Μεγάλου Ανατολικού (με μόνη, ίσως, εξαίρεση το κείμενο της Οκτάνας «Πολλές φορές την νύχτα»), και απροκά­λυπτα στο μυθιστόρημα-ποταμό· απώθηση που επιβάλλεται και συχνά μετου­σιώνεται σε εφαλτήριο λογοτεχνικής έμπνευσης και φιλοσοφικού στοχασμού.

Ο (αυτο-)αναλυτικός χαρακτήρας της μυθιστορηματικής γραφής του Ανδρέα Εμπειρίκου επιβεβαιώνεται έμμεσα από τον ίδιο το συγγραφέα: «και η επανάλη­ψης έχει την σημασία της»18 θα γράψει. Το «αληθές του λόγου» είναι προφανές, δεδομένου του «δομικού» χαρακτήρα της επανάληψης στην πορεία της αναλυτι­κής διεργασίας. Η ψυχαναλυτική πρακτική στις επαναλήψεις στηρίζεται. Από τη μία συνάντηση με τον αναλυτή στην άλλη, ο αναλυόμενος οφείλει να επαναλάβει ξανά και ξανά, αν το επιθυμεί, την περιγραφή του βιώματος ή της φαντασίωσης όχι μόνο για να συνδέει τα προηγούμενα με τα επόμενα, αλλά για να μπορέσει να επιτευχθεί η «πρέπουσα» και σε βάθος υποκατάσταση της απραγματοποίητης και απωθημένης επιθυμίας από τη φαντασιακά βιωμένη εμπειρία.

Αυτή η υποκατάσταση στοχεύει σε πρώτο επίπεδο στη συνειδητοποίηση των πραγματικών διαστάσεων της απώθησης και σε δεύτερο στην εκκίνηση των αναγκαίων μηχανισμών «απομυθοποίησης» και ερωτικής «αποφαντασιοποίη-σής» της («Démythification et dé-fantasmatisation du désir refoulé»). Η λειτουρ­γία αυτή έχει ενδεχομένως τη δυνατότητα να κινητοποιεί στο «υπό ανάλυση» υποκείμενο απελευθερωτικούς μηχανισμούς από τη δυναστευτική επήρεια του απαγορευμένου, και κατά συνέπεια απωθημένου ερωτικού αντικειμένου. Πρό­κειται δηλαδή για λειτουργία που βασίζεται στην επανάληψη αυτής της παλιν­δρομικής κίνησης, της οποίας ο θεραπευτικός χαρακτήρας είναι, αν όχι προφα­νής, δύσκολο να αγνοηθεί.19

Το σκοπό «απομυθοποίησης» της απώθησης εξυπηρετούν εξάλλου και οι επαναλαμβανόμενες αναπαραστάσεις ικανοποίησης της επιθυμίας, που επι­κρατούν σε όλα τα κεφάλαια της οκτάτομης ερωτικής εγκυκλοπαίδειας του Εμπειρίκου. Συγχρόνως, όμως, αυτή η ακατάπαυστη αναλυτική διαδικασία επι­βάλλει δυναμικά και διεξοδικά στο έργο τον απόλυτο θρίαμβο της θεωρίας της σεξουαλικότητας, και συγχρόνως την αναμφίβολη κατασκευή του αδιάβλητου προμαχώνα που διακαώς επιθυμούσε ο Freud20 εναντίον οποιασδήποτε απο-κρυφιστικής ή μυστικιστικής απειλής.


ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1 Η παρούσα μελέτη αποτελεί το κείμε­νο της ανακοίνωσής μου στο Διεθνές Συνέ­δριο που οργανώθηκε στην ¶νδρο στα πλαί­σια των εορταστικών εκδηλώσεων για τα 100 χρόνια από τη γέννηση του Ανδρέα Εμ­πειρίκου. Οργανωτές: Υπουργείο Πολιτι­σμού και Εθνικό Κέντρο Βιβλίου. ¶νδρος, 28-30 Ιουνίου 2001.

2 André Breton, Second manifeste du sur­réalisme, στο Oeuvres complètes, Bibliothèque de la Pléiade, τόμ. I, édition établie par Mar­guerite Bonnet, avec la collaboration de Philippe Bernier, Etienne-Alain Hubert et José Pierre, Paris, Editions Gallimard, 1988,

σ. 821.

3 «.la phrase la plus importante de toute la production surréaliste». Jean-Paul Clébert, Dictionnaire du Surréalisme, Παρί­σι, Editions du Seuil, 1996, σ. 419.

4 «JE DEMANDE L'OCCULTATION PROFONDE, VERITABLE DU SURREAL­ISME». Breton, Second manifeste du surréal­isme, σ. 821.
5 «Pays sans frontières». Suzanne Lamy, André Breton Hermétisme et poésie dans Arcane 17, Montréal, Éditions Les Presses de l'Université de Montréal, 1977, σ. 23.
6 Το γνωστό άρθρο του Jean Staro-binski, «Freud, Bréton, Myers», (στο L'Arc, Freud, 1990, σσ. 87-96), αποτελεί επίσης μια από τις σπάνιες σοβαρές μελέτες σε αυτό τον ερευνητικό χώρο.
7 «Le livre m'intéresse beaucoup. J'ai constaté que vous faites la chasse au mysticisme ce qui est doublement consolant: parce que notre époque est réactionnaire et parce que j'ai toujours eu l'appréhension que le surréalisme n'ait quelque inclination vers la mystique», Το Βήμα, 9 Αυγούστου 1998. Τα στοιχεία της επιστολής: «The Houghton

Library», Trotskij collection, BMS Russ 13.

1 (7470).

8 «Je demande qu'on veuille bien ob­server que les recherches surréalistes pré­sentent avec les recherches alchimiques une remarquable analogie de but: la pierre philo-sophale n'est rien d'autre que ce qui devait permettre à l'imagination de l'homme de prendre sur toutes choses une revanche éc­latante...». Breton, Second manifeste du sur­réalisme, σ. 819.

9 Sigmund Freud, από απόσπασμα συ­ζήτησης με τον C. G. Jung. Βλ. Carl Gustav Jung, H ζωή μου ("Ma vie", Souvenirs, rêves et pensées, recueillis et publiés par Aniéla Jaffé, traduit de l'allemand par Dr Roland Cahen et Yves Le Lay avec la collaboration de Salomé Burckhardt, Παρίσι, Éditions Gal­limard, 1973, σ. 177).

10 Βλ. HΚΟ¶ημερινή, 30 Μαρτίου 1936. Το κείμενο αυτής της συνέντευξης έχει ανα­δημοσιευτεί στο βιβλίο του Ι. Βούρτση Βιβλιογραφία του Ανδρέα Εμπειρίκου (1931984), Αθήνα, Εταιρεία Ελληνικού Λογοτε­χνικού και Ιστορικού Αρχείου, 1984, σ. 129.
11 Βλ. Constantin Makris, «La appli­cation a la doctrina freudiana, polo de diver-gencia entre el surrealismo francés y el sur-realismo griego. André Breton - Andreas Embiricos y el psicoanalisis», στο Φιλόπα­τρις, Αφιέρωμα στον Αλέξη-Eudald Sola, Centro de estudios Bizantinos, Neogriegos y Chipriotas, Granada, 2004.
12 Η εκ μέρους του Freud αντιμετώπιση δυσπιστίας σε ό,τι αφορά τους υπερρεαλι­στές και τις θορυβώδεις εκδηλώσεις της επα-νάστασής τους, ανεξαρτήτως κάποιων συμπαθειών σε προσωπικό επίπεδο, παρέ­μεινε πάγια ως το τέλος της ζωής του.
13 «J'ai encore un vif souvenir de Freud
me disant: "Mon cher Jung, promettez-moi de ne jamais abandonner la théorie sexuelle. C'est le plus essentiel! Voyez-vous, nous de­vons en faite un dogme, un bastion inébran­lable". Il me disait cela plein de passion et sur le ton d'un père disant: "Promets-moi une chose, mon cher fils: va tous les dimanches à l'église!". Quelque peu étonné, je lui de­mandai: "Un bastion - contre quoi?". Il me répondit: "Contre le flot de vase noire de... " Ici il hésita un moment pour ajouter; "... de l'occultisme!"». Jung, H ζωή μου, σ. 177.

14 Βλ. Constantin Makris, «Surréalisme et renaissance des Mythes. La reconstitution de l'Androgyne primordial par André Bre­ton», στο Hommage collectif au professeur Henri Béhar, Paris, 2006.
15 André Breton, «Tournesol» («Ηλιο­τρόπιο») (1923), στο Clair de Terre, στο Œu­vres complètes, ό.π., σσ. 187-188.
16 Γιώργος Σαββίδης, «Η αυτοϋπονό­μευση της πορνογραφίας», Δα Νέα, 14 Ια­νουαρίου 1991, σ. 28.
17 Η θέση αυτή μελετάται διεξοδικά στο 3o μέρος τόμος) της διδακτορικής μου διατριβής, και ιδιαίτερα στο κεφάλαιο που αφιερώνεται στη μελέτη της «Παιδοφι-λίας» στο έργο του Ανδρέα Εμπειρίκου. Βλ.

Constantin Makris, La figure féminine dans l'imaginaire d'André Breton et d'Andréas Embiricos. Recherche comparative entre le surréalisme français et le surréalisme grec. L'éternel féminin, source de mythologie sur­réaliste, de l'amour fou, de sa revolution et de la sexualité redécouverte, Thése de Doctorat d'Etat ès Lettres, Littéreture comparée, Uni­versité de Paris IV-Sorbonne, U.F.R. Lit­térature française, Παρίσι, 2000, σσ. 921167.
18 Ανδρέας Εμπειρίκος, Ο Μέγας Ανα­τολικός, Β' μέρος, Γ' τόμος, 28ο κεφάλαιο, Αθήνα, Εκδόσεις ¶γρα, 1991, σ. 116.
19 Βλ. Constantin Makris, «Roman sur­réaliste et écriture "auto-analytique". Le Great Eastern d'Andréas Embiricos et ses méandres "auto-thérapeutiques"», στο Mélusine, Cahiers du Centre de Recherches sur le Surréalisme, Éditions L'Age d'Homme, Παρίσι, 2006, σσ. 257-274.
20 Παρά το όψιμο ενδιαφέρον του, λίγα χρόνια πριν από το θάνατο του, για τις από­κρυφες επιστήμες. Ευχαριστώ τον καθηγη­τή κύριο Πέτρο Χαρτοκόλλη για την εύστο­χη επισήμανση και για τα θετικά και ενθαρ­ρυντικά του σχόλια.


SOMMAIRE

CONSTANTIN MAKRIS: André Breton - Andréas Embiricos. Occultisme et psychanalyse. Deux pôles opposés dans l'univers du surréalisme.

L

'objectif de cette étude est d'éclairer l'opposition entre Occultisme et Psychanalyse dans l'univers du surréalisme. Opposition fondamentale quoique non encore mise à l'épicentre des recherches dans ce domaine. La prédilection d'André Breton pour l'occultisme est bien confirmée par plusieurs références dans son oeuvre, depuis le Manifeste jusqu'à Arcane 17, texte qui constitue l'exemple par excellence de cet intérêt que Breton n'a jamais dissimulé. Par ailleurs l'intérêt de Breton pour la psychanalyse et l'adaptation de cette dernière aux modèles structuraux de sa philosophie surréaliste oscillent souvent entre un équilibre tant fragile qu'éphémère, et la création d'une de ces contradictions de taille qui marquent l'aspect personnel et la particularité de la pensée du fondateur du surréalisme.

Andréas Embiricos, psychanalyste de formation et de profession, initiateur à la fois de la psychanalyse et du surréalisme en Grèce, a toujours considéré la conjonction idéalisée entre surréalisme et psychanalyse comme la cible principale de sa vie et de son œuvre. Freud et Breton ont toujours été ses deux références constantes. Embiricos a toujours voulu ignorer la dimension ésotérique de la pensée de Breton.

Les résultats d'une recherche dans ce sens ne peuvent que confirmer l'incompatibilité entre occultisme et psychanalyse; et ainsi donner raison a Freud et à sa certitude relative à l'opposition inconditionnelle entre les principes psychanalytique et ésotérique. Cette incompatibilité se concrétise et s'impose indubitablement par la juxtaposition de deux œuvres: Le Great Eastern d'Andréas Embiricos et Arcane 17 d'André Breton. L'écriture romanesque d'Embiricos calquée non seulement sur l'influence freudienne mais aussi sur un processus, manifestement inconscient, d'auto-analyse et d'auto-thérapie de l'auteur, se situe aux antipodes de celle d'André Breton, qui paraît souvent conditionnée par des archétypes ésotériques et une symbolique occulte dont le pouvoir n'a jamais cessé de hanter son imaginaire.

 
 
Δεῖτε καί ἐσεῖς τήν γνώμη σᾶς ἐδῶ. Χρησιμοποιῆστε τή φόρμα ἐπικοινωνίας τῆς ἰστοσελίδας μας καί ἀποστείλατε τό ἄρθρο σας, τό ὁποῖο ἐμεῖς θά ἀναλάβουμε νά τό δημοσιεύσουμε σέ αὐτήν.